Hạt tiêu Tiên Phước được bảo hộ chỉ dẫn địa lý: Khẳng định giá trị đặc sản gắn với lịch sử và điều kiện canh tác riêng biệt

Cục Sở hữu trí tuệ vừa cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00152 cho sản phẩm hạt tiêu “Tiên Phước”, đánh dấu thêm một nông sản đặc trưng của Việt Nam được bảo hộ theo cơ chế sở hữu trí tuệ. Quyết định số 179/QĐ-SHTT được ban hành ngày 29/4/2026, với Ủy ban nhân dân xã Tiên Phước là đầu mối quản lý chỉ dẫn địa lý, phối hợp cùng Ủy ban nhân dân các xã Lãnh Ngọc, Thạnh Bình và Sơn Cẩm Hà.

Việc được cấp chỉ dẫn địa lý không chỉ góp phần bảo vệ danh tiếng của một vùng trồng tiêu lâu đời mà còn mở ra cơ hội nâng cao giá trị thương mại, tăng khả năng cạnh tranh và xây dựng thương hiệu bền vững cho sản phẩm trên thị trường trong nước cũng như quốc tế.

Chỉ dẫn địa lý góp phần nâng tầm thương hiệu nông sản

Chỉ dẫn địa lý là một trong những đối tượng được bảo hộ theo pháp luật sở hữu trí tuệ, dành cho các sản phẩm có chất lượng, danh tiếng hoặc đặc tính gắn liền với điều kiện tự nhiên và yếu tố con người của một khu vực địa lý xác định.

Khi được bảo hộ, tên gọi “Tiên Phước” chỉ được sử dụng đối với các sản phẩm đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn chất lượng, có nguồn gốc từ khu vực địa lý được xác định và tuân thủ đúng quy trình sản xuất theo hồ sơ đăng ký.

Cơ chế này giúp bảo vệ uy tín của sản phẩm trước tình trạng giả mạo xuất xứ, đồng thời tạo nền tảng để phát triển thương hiệu vùng nguyên liệu và nâng cao giá trị kinh tế cho người trồng tiêu.

Vùng tiêu có lịch sử hàng trăm năm

Tiên Phước từ lâu đã được biết đến là một trong những vùng trồng tiêu truyền thống của miền Trung. Theo nhiều tư liệu lịch sử, cây tiêu đã xuất hiện tại khu vực này từ rất sớm và gắn bó với đời sống sản xuất của người dân qua nhiều thế hệ.

Đáng chú ý, vào năm 1627, giáo sĩ Alexandre de Rhodes trong quá trình hoạt động tại Hội An đã ghi chép về điều kiện tự nhiên cũng như các sản vật đặc trưng của khu vực Quảng Nam, trong đó có hồ tiêu. Đây được xem là một trong những tư liệu lịch sử cho thấy hồ tiêu đã được biết đến từ nhiều thế kỷ trước và trở thành sản vật nổi tiếng của vùng đất này.

Theo các tài liệu địa phương, Tiên Phước cũng từng là nơi sinh sống và buôn bán của đông đảo cộng đồng người Hoa. Nhiều thương nhân đã lập các hiệu buôn lớn như La Hồng Trấn, Trần Gia Lương, Lâm Hồng Nho hay Phước Nguyên để thu mua nông sản. Trong số đó, hồ tiêu là một mặt hàng quan trọng, góp phần thúc đẩy hoạt động thương mại và từng bước xây dựng danh tiếng cho tiêu Tiên Phước trên thị trường.

Chính sự kết hợp giữa lịch sử canh tác lâu đời và quá trình giao thương truyền thống đã tạo nên giá trị văn hóa cũng như thương hiệu của sản phẩm ngày nay.

Ba dòng sản phẩm được bảo hộ

Theo hồ sơ chỉ dẫn địa lý, hạt tiêu Tiên Phước được bảo hộ dưới ba dạng sản phẩm gồm tiêu xanh, tiêu đen và tiêu trắng.

Tiêu xanh có vị cay nhẹ, đường kính hạt từ 3,2–5,2 mm, hàm lượng piperin dao động từ 5,02–5,58% và hàm lượng tinh dầu bay hơi từ 1,89–2,05%.

Tiêu đen có vị cay rõ hơn, kích thước hạt từ 3–5 mm, hàm lượng piperin đạt 6,82–7,17%, trong khi hàm lượng tinh dầu bay hơi từ 2,47–2,67%.

Đối với tiêu trắng, sản phẩm nổi bật với vị cay nồng đặc trưng, đường kính hạt từ 3–5 mm, hàm lượng piperin từ 7,32–7,44% và tinh dầu bay hơi từ 2,49–2,61%.

Những chỉ tiêu chất lượng này là cơ sở quan trọng để phân biệt hạt tiêu Tiên Phước với các vùng trồng tiêu khác trên cả nước.

Điều kiện tự nhiên tạo nên chất lượng riêng

Theo Cục Sở hữu trí tuệ, chất lượng đặc trưng của hạt tiêu Tiên Phước được hình thành từ sự kết hợp giữa điều kiện địa lý đặc thù và kinh nghiệm canh tác lâu đời của người dân địa phương.

Khác với nhiều vùng trồng tiêu trên nền đất bazan màu mỡ như Chư Sê (Gia Lai) hay một số khu vực tại Quảng Trị, vùng tiêu Tiên Phước có địa hình gò đồi dạng bát úp hoặc lượn sóng, đất có thành phần cơ giới nhẹ đến trung bình, lẫn nhiều sỏi đá và hàm lượng chất hữu cơ thấp.

Chính điều kiện đất đai tương đối khắc nghiệt khiến bộ rễ cây tiêu phải phát triển sâu và lan rộng để hấp thu dinh dưỡng. Điều này góp phần hình thành đặc điểm hạt tiêu có kích thước nhỏ nhưng tích lũy hàm lượng hoạt chất cao hơn.

Ngoài ra, khu vực Tiên Phước có biên độ nhiệt giữa ngày và đêm dao động khoảng 7–9°C cùng số giờ nắng cao trong giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 8. Điều kiện khí hậu này tạo thuận lợi cho quá trình quang hợp, tích lũy chất khô và đặc biệt thúc đẩy sự hình thành piperin – hợp chất quyết định vị cay đặc trưng của hạt tiêu.

Đồng thời, cường độ chiếu sáng phù hợp còn giúp quả tiêu chín đồng đều, góp phần làm tăng hàm lượng tinh dầu và hương thơm của sản phẩm.

Kinh nghiệm canh tác truyền thống tạo nên sự khác biệt

Bên cạnh yếu tố tự nhiên, tập quán sản xuất của người dân Tiên Phước cũng được xem là một trong những nguyên nhân quan trọng tạo nên chất lượng đặc thù của sản phẩm.

Người trồng tiêu tại đây duy trì phương pháp sử dụng cây sống làm trụ thay vì trụ bê tông ở nhiều khu vực, giúp giảm tác động của nhiệt độ cao và tạo môi trường sinh trưởng ổn định cho cây.

Các hàng tiêu được bố trí theo hướng Đông – Tây với mật độ hợp lý nhằm tận dụng ánh sáng tự nhiên, đồng thời tăng khả năng thông thoáng, hạn chế sâu bệnh và giảm độ ẩm gây hại.

Ngoài ra, việc sử dụng phân chuồng, phân hữu cơ và phân vi sinh được duy trì trong quá trình canh tác giúp cải thiện độ phì của đất, tăng hoạt động của hệ vi sinh vật và hỗ trợ bộ rễ phát triển khỏe mạnh.

Sự kết hợp giữa điều kiện tự nhiên đặc thù và kinh nghiệm sản xuất tích lũy qua nhiều thế hệ đã góp phần tạo nên danh tiếng của hạt tiêu Tiên Phước trên thị trường.

Bảo vệ thương hiệu và mở rộng cơ hội phát triển

Việc được cấp chỉ dẫn địa lý mang lại nhiều lợi ích lâu dài cho địa phương. Ngoài việc bảo vệ tên gọi “Tiên Phước” trước các hành vi sử dụng trái phép, cơ chế này còn tạo điều kiện nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm, xây dựng chuỗi sản xuất bền vững và tăng khả năng tiếp cận các thị trường có yêu cầu cao về truy xuất nguồn gốc.

Theo quyết định cấp văn bằng, khu vực địa lý được bảo hộ bao gồm các vùng trồng tiêu thuộc huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam trước đây, tương ứng với các xã Lãnh Ngọc, Tiên Phước, Thạnh Bình và Sơn Cẩm Hà thuộc thành phố Đà Nẵng theo đơn vị hành chính mới từ ngày 1/7/2025.

Việc bổ sung thêm một chỉ dẫn địa lý mới tiếp tục khẳng định vai trò ngày càng quan trọng của sở hữu trí tuệ trong phát triển nông nghiệp, góp phần bảo tồn các sản phẩm đặc sản, nâng cao thu nhập cho người sản xuất và thúc đẩy xây dựng thương hiệu nông sản Việt Nam trên thị trường trong nước cũng như quốc tế.