Tại phiên thảo luận dự thảo Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi sáng 24/11/2025, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh mục tiêu biến tài sản trí tuệ thành nguồn lực kinh tế chiến lược cho doanh nghiệp và quốc gia.
Theo ông, sở hữu trí tuệ cần được định giá, thương mại hóa, ghi nhận trong báo cáo tài chính và có thể trở thành tài sản bảo đảm vay vốn, đặc biệt với các công nghệ mới và công nghệ số. Đây là bước chuyển dịch quan trọng, đưa sở hữu trí tuệ từ cơ chế “bảo vệ quyền” sang “tài sản hóa – thương mại hóa – thị trường hóa” kết quả nghiên cứu, hướng tới việc tăng sức cạnh tranh và phát triển kinh tế tri thức.
Dự thảo luật sửa đổi cũng đồng bộ với các luật về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ, công nghệ cao, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo. Bộ trưởng nhấn mạnh tại các nước phát triển, tài sản vô hình thường chiếm tới 80% tổng tài sản, vì vậy Việt Nam cần ưu tiên phát triển và bảo vệ tài sản trí tuệ để hướng tới mục tiêu thu nhập cao và nền kinh tế sáng tạo bền vững.
Về quản lý tài sản trí tuệ trong doanh nghiệp, dự luật quy định ghi nhận và hạch toán các tài sản này, giao Chính phủ hướng dẫn chi tiết về chuẩn mực kế toán, thuyết minh và định giá. Những tài sản chưa đủ điều kiện ghi trên bảng cân đối kế toán sẽ được theo dõi riêng. Dự luật cũng mở rộng bảo hộ kiểu dáng công nghiệp cho các sản phẩm phi vật lý, phù hợp xu hướng số và AI, đồng thời giao Chính phủ quy định điều kiện cụ thể.
Chính phủ sẽ nghiên cứu đưa kiến thức về sở hữu trí tuệ vào chương trình giáo dục phổ thông và đại học, đồng thời hoàn thiện Tòa án chuyên biệt về sở hữu trí tuệ và bổ sung chế tài mạnh hơn đối với hành vi xâm phạm, tương tự như xử lý các hành vi trộm cắp trong thế giới thực.
Quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm AI
Tại phiên thảo luận, nhiều đại biểu quan tâm đến vấn đề quyền sở hữu trí tuệ với sản phẩm do AI tạo ra. Đại biểu Phạm Trọng Nghĩa cho biết hiện có ba quan điểm: không công nhận nếu thiếu yếu tố con người; công nhận có điều kiện; và công nhận đầy đủ quyền sở hữu trí tuệ đối với AI.
Đại biểu đề xuất chọn mô hình có điều kiện, trong đó tính sáng tạo của con người là yếu tố cốt lõi. AI chỉ là công cụ, chủ thể quyền vẫn là con người – người sử dụng, điều khiển, đóng góp ý tưởng và quyết định nội dung sáng tạo.
Một số ý kiến khác đề nghị tách rõ khái niệm “tác phẩm do AI hỗ trợ” và “tác phẩm do AI tạo ra”, đồng thời xác định tiêu chí đánh giá mức độ đóng góp sáng tạo của con người. Dự luật cũng cần bổ sung nguyên tắc truy nguồn dữ liệu đầu vào, làm rõ vai trò sáng tạo của con người trong chuỗi tạo tác và hạn chế đăng ký bản quyền cho tác phẩm hoàn toàn do AI tạo ra.
Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng khẳng định: AI không phải chủ thể quyền sở hữu trí tuệ. Sản phẩm do AI tự tạo mà không có sự tham gia của con người sẽ không được bảo hộ như tác phẩm sáng tạo của con người. Ngược lại, nếu con người sử dụng AI như một công cụ – tương tự bút vẽ hay máy ảnh – và có đóng góp ý tưởng, chỉ đạo, chỉnh sửa thì vẫn được công nhận là tác giả hoặc nhà sáng chế.
Trong các trường hợp con người chỉ đưa yêu cầu và AI thực hiện phần lớn công việc, người dùng có quyền sử dụng và thương mại sản phẩm nhưng không được ghi nhận là tác giả. Chính phủ sẽ xác định mức độ sáng tạo của người dùng để áp dụng cơ chế bảo hộ phù hợp.
Ban soạn thảo cũng đang nghiên cứu cơ chế sử dụng dữ liệu công khai, hợp pháp để huấn luyện AI, với điều kiện sản phẩm đầu ra không xâm phạm quyền tác giả, nhằm cân bằng giữa thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
