Bộ Khoa học và Công nghệ vừa ban hành Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN kèm theo Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, trong đó nhấn mạnh các hành vi vi phạm nghiêm trọng như đạo văn, ngụy tạo dữ liệu hoặc làm sai lệch kết quả nghiên cứu có thể dẫn đến các chế tài xử lý rất nghiêm khắc, thậm chí bị cấm tham gia hoạt động nghiên cứu trong một thời gian dài hoặc vĩnh viễn.
Hướng dẫn này được xây dựng như một khung nguyên tắc chung, nhằm giúp các cơ quan quản lý, tổ chức khoa học và công nghệ, cũng như các đơn vị tài trợ kinh phí nghiên cứu có cơ sở thống nhất để cụ thể hóa thành quy định nội bộ và áp dụng trong thực tiễn. Mục tiêu hướng tới là nâng cao chất lượng nghiên cứu, bảo vệ giá trị tri thức sở hữu trí tuệ và xây dựng môi trường học thuật minh bạch, có trách nhiệm.
Một trong những nội dung trọng tâm được nhấn mạnh là việc nghiêm cấm các hành vi vi phạm liêm chính khoa học, bao gồm đạo văn dưới mọi hình thức, giả mạo hoặc ngụy tạo dữ liệu nghiên cứu, ghi sai hoặc không trung thực về tác giả công trình, cũng như loại bỏ người có đóng góp thực sự khỏi danh sách đồng tác giả. Những hành vi này được xác định là vi phạm nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến tính trung thực của hoạt động khoa học và uy tín của hệ thống nghiên cứu.
Đáng chú ý, hướng dẫn lần đầu tiên đề cập cụ thể đến việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động nghiên cứu khoa học. Theo đó, việc sử dụng AI để tạo dữ liệu giả, hình ảnh giả hoặc tài liệu tham khảo không có thật là không được phép. Đồng thời, các nội dung do AI tạo ra nhưng chưa được kiểm chứng cũng không được sử dụng như nguồn tài liệu khoa học chính thức.
Các chuyên gia cho rằng quy định này phản ánh xu hướng siết chặt quản lý đối với việc ứng dụng AI trong nghiên cứu, nhằm hạn chế nguy cơ làm sai lệch kết quả khoa học trong bối cảnh công nghệ tạo sinh phát triển nhanh chóng.
Về chế tài xử lý, tùy theo mức độ vi phạm, cá nhân có thể bị cảnh cáo, yêu cầu cải chính, rút bài báo khoa học, thu hồi kinh phí nghiên cứu hoặc dừng tham gia các nhiệm vụ khoa học và công nghệ. Trong các trường hợp nghiêm trọng, người vi phạm có thể bị cấm tham gia hoạt động nghiên cứu trong một khoảng thời gian nhất định hoặc không thời hạn.
Việc ban hành hướng dẫn được đánh giá là bước đi quan trọng trong việc củng cố liêm chính học thuật, góp phần xây dựng môi trường nghiên cứu minh bạch, đồng thời nâng cao trách nhiệm của các nhà khoa học trong bối cảnh hoạt động nghiên cứu ngày càng gắn với công nghệ số và trí tuệ nhân tạo.
