Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ đề xuất bãi bỏ 18 thủ tục hành chính và 5 điều kiện kinh doanh trong lĩnh vực giám định sở hữu trí tuệ, đồng thời đơn giản hóa quy trình chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng. Những thay đổi này được xây dựng nhằm thể chế hóa chủ trương cắt giảm thủ tục, tinh gọn quản lý và tạo thuận lợi hơn cho hoạt động đổi mới sáng tạo.
Sửa Luật Sở hữu trí tuệ để luật hóa chính sách đang áp dụng
Tại phiên họp sáng 24/9, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã xem xét dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ. Dự án dự kiến được trình Quốc hội xem xét, thông qua tại kỳ họp tháng 10.
Thay mặt cơ quan chủ trì soạn thảo, Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh cho biết việc sửa đổi luật nhằm cụ thể hóa các chủ trương liên quan đến cải cách thủ tục hành chính, cắt giảm điều kiện kinh doanh, tinh gọn bộ máy và thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo.
Trước đó, hai nghị quyết của Chính phủ được ban hành trong tháng 5/2026 đã thực hiện một số thay đổi theo hướng này. Trong đó, dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ được tạm thời đưa ra khỏi danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện; thủ tục đăng ký hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp được bãi bỏ và thủ tục thay đổi thông tin chủ văn bằng sau chuyển nhượng được điều chỉnh.
Tuy nhiên, các nghị quyết này chỉ có hiệu lực tạm thời và sẽ hết hiệu lực từ ngày 1/3/2027. Trong khi đó, Luật Đầu tư đã chính thức loại dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ khỏi danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện.
Do đó, cơ quan soạn thảo cho rằng cần sửa Luật Sở hữu trí tuệ để đưa những chính sách đang được áp dụng tạm thời vào hệ thống pháp luật, bảo đảm tính thống nhất và tránh khoảng trống pháp lý khi các nghị quyết hết hiệu lực.
Bỏ 18 thủ tục hành chính liên quan đến giám định và chuyển nhượng
Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo là đề xuất loại bỏ 18 thủ tục hành chính trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ.
Trong số này có 16 thủ tục liên quan đến việc cấp, cấp lại và thu hồi giấy chứng nhận tổ chức giám định sở hữu trí tuệ, cũng như thẻ giám định viên. Hai thủ tục còn lại liên quan đến đăng ký hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng.
Cùng với việc cắt giảm thủ tục, dự thảo cũng đề xuất bỏ 5 điều kiện kinh doanh dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ, gồm một điều kiện áp dụng đối với tổ chức và bốn điều kiện đối với cá nhân.
Đối với hoạt động chuyển nhượng, hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng sẽ không còn phải thực hiện một thủ tục đăng ký riêng. Khi có thay đổi về chủ sở hữu sau chuyển nhượng, thông tin này được cập nhật thông qua thủ tục sửa đổi văn bằng bảo hộ.
Theo phương án được đề xuất, hiệu lực của hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp được xác định theo thỏa thuận giữa các bên và quy định của pháp luật dân sự. Đối với những quyền được xác lập trên cơ sở đăng ký, việc chuyển nhượng chỉ có hiệu lực khi cơ quan quản lý ghi nhận sự thay đổi chủ sở hữu trên văn bằng bảo hộ.
Cách tiếp cận này giúp giảm một bước thủ tục hành chính cho các bên, nhưng không loại bỏ yêu cầu cập nhật thông tin trên văn bằng bảo hộ. Việc ghi nhận chủ sở hữu mới vẫn là cơ sở để xác định người có quyền hợp pháp đối với đối tượng sở hữu trí tuệ.
Chuyển từ điều kiện kinh doanh sang cơ chế thông báo trong giám định sở hữu trí tuệ
Dự thảo Luật không tiếp tục duy trì cơ chế yêu cầu tổ chức, cá nhân phải đáp ứng các điều kiện kinh doanh để cung cấp dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ. Thay vào đó, cơ quan soạn thảo đề xuất chuyển sang cơ chế thông báo khi bắt đầu hoạt động hoặc cung cấp dịch vụ.
Theo quy định dự kiến, giám định sở hữu trí tuệ là hoạt động sử dụng kiến thức và nghiệp vụ chuyên môn để đánh giá những vấn đề liên quan đến quyền tác giả, quyền liên quan, quyền sở hữu công nghiệp hoặc quyền đối với giống cây trồng.
Cá nhân có đầy đủ năng lực hành vi dân sự hoặc tổ chức được thành lập, hoạt động hợp pháp có thể thực hiện hoạt động giám định. Trong thời hạn 10 ngày làm việc kể từ khi bắt đầu hoạt động hoặc cung cấp dịch vụ, tổ chức, cá nhân phải thông báo cho cơ quan có thẩm quyền về tên, địa chỉ, thông tin định danh và lĩnh vực giám định.
Việc cắt giảm điều kiện kinh doanh không đồng nghĩa với việc giảm trách nhiệm chuyên môn của người thực hiện giám định. Người giám định vẫn phải tuân thủ pháp luật, bảo đảm tính trung thực, chính xác và khách quan; chỉ đưa ra kết luận trong phạm vi chuyên môn được yêu cầu và chịu trách nhiệm trước pháp luật về kết luận của mình.
Dự thảo cũng xác định kết luận giám định là một trong những nguồn chứng cứ để cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý vụ việc. Tuy nhiên, tổ chức hoặc cá nhân giám định không được tự mình kết luận một chủ thể có hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ hoặc thực hiện việc phân xử tranh chấp.
Theo cơ quan soạn thảo, các quy định cụ thể về quyền, nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân giám định cũng như trình tự thực hiện hoạt động này sẽ được quy định tại văn bản dưới luật. Đây sẽ là cơ sở phục vụ công tác quản lý, thanh tra và kiểm tra sau khi cơ chế điều kiện kinh doanh được bãi bỏ.
Báo cáo thẩm tra sơ bộ của Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cơ bản đồng tình với chủ trương cắt giảm thủ tục và điều kiện kinh doanh. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra lưu ý việc cải cách cần mang tính thực chất, tránh tình trạng những yêu cầu đã được loại bỏ khỏi luật lại được đưa trở lại dưới dạng điều kiện, hồ sơ hoặc thủ tục trong các văn bản hướng dẫn.
Đồng thời, cần xác định rõ cơ chế quản lý, hậu kiểm và xử lý vi phạm sau khi bỏ điều kiện kinh doanh, qua đó vừa tạo thuận lợi cho hoạt động giám định, vừa duy trì chất lượng và trách nhiệm chuyên môn.
Đề xuất chuyển đầu mối quản lý quyền đối với giống cây trồng
Một nội dung khác trong dự thảo là chuyển trách nhiệm quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ Khoa học và Công nghệ.
Theo Thứ trưởng Hoàng Minh, việc điều chỉnh đầu mối quản lý nhằm tăng khả năng khai thác giá trị của hoạt động bảo hộ giống cây trồng trong phát triển nông nghiệp công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và thương mại hóa tài sản trí tuệ.
Cơ quan soạn thảo cho rằng quyền đối với giống cây trồng có nhiều điểm tương đồng với sáng chế trong lĩnh vực công nghệ sinh học, đặc biệt về cơ chế xác lập và bảo vệ quyền. Việc tập trung các nhóm quyền có mối liên hệ chặt chẽ về sở hữu trí tuệ vào một đầu mối được kỳ vọng giúp giảm phân tán nguồn lực và nâng cao hiệu quả quản lý.
Theo phương án được trình, kinh nghiệm của một số quốc gia như New Zealand và Australia cũng cho thấy việc bảo hộ giống cây trồng có thể được giao cho cơ quan quản lý sở hữu trí tuệ. Phương án này đồng thời được cho là phù hợp với Công ước quốc tế về bảo hộ giống cây trồng mới.
Nếu được thông qua, việc chuyển giao sẽ tạo điều kiện dùng chung nhân lực, hạ tầng số và cơ sở dữ liệu sở hữu trí tuệ. Doanh nghiệp và người dân cũng có thể tiếp cận một đầu mối khi thực hiện các thủ tục liên quan đến quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng.
Bộ Khoa học và Công nghệ đã phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng phương án chuyển giao chức năng, nhiệm vụ, hồ sơ, kết quả thẩm định, khảo nghiệm, phí, lệ phí và các công việc đang được xử lý.
Theo phương án, quá trình chuyển giao phải bảo đảm hoạt động giải quyết hồ sơ không bị gián đoạn và không yêu cầu tổ chức, cá nhân thực hiện lại những thủ tục đã hoàn tất. Biên chế và kinh phí đang được sử dụng cho nhiệm vụ bảo hộ giống cây trồng tại Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng dự kiến được phân bổ cho Bộ Khoa học và Công nghệ.
Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cơ bản tán thành việc thống nhất đầu mối quản lý, nhưng đề nghị quá trình chuyển giao phải được thực hiện chặt chẽ, liên tục và bảo toàn năng lực chuyên môn hiện có. Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị rà soát Luật Trồng trọt để làm rõ mối quan hệ giữa việc công nhận lưu hành giống cây trồng và cấp Bằng bảo hộ, tránh phát sinh chồng chéo khi hai hoạt động này thuộc trách nhiệm của các cơ quan khác nhau.
Cắt giảm thủ tục phải đi cùng năng lực thẩm định và hậu kiểm
Thảo luận tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cơ bản đồng tình với sự cần thiết phải sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ, song lưu ý rằng việc cắt giảm thủ tục cần được thực hiện đồng thời với đầu tư về nhân lực, hạ tầng công nghệ và kết nối dữ liệu.
Theo Chủ tịch Quốc hội, nếu chỉ rút ngắn quy trình mà không bảo đảm các điều kiện cần thiết cho cơ quan thực hiện, chất lượng thẩm định có thể bị ảnh hưởng, từ đó tác động đến chất lượng văn bằng bảo hộ.
Ông cũng đề nghị nghiên cứu trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong trường hợp giải quyết hồ sơ quá thời hạn, nâng cao hiệu quả hậu kiểm và tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hỗ trợ công tác thẩm định.
Bên cạnh cải cách thủ tục hành chính, Chủ tịch Quốc hội cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện chính sách thuế, tín dụng và kế toán để doanh nghiệp có cơ sở định giá, ghi nhận, góp vốn hoặc sử dụng tài sản trí tuệ làm cơ sở vay vốn.
Theo dự thảo, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ gồm ba điều, trong đó sửa đổi, bổ sung 18 điều và thay thế, bổ sung một số cụm từ tại bốn điều của Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành. Nếu được thông qua, luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.
