Thế vận hội Olympic không chỉ là sự kiện thể thao lớn nhất thế giới mà còn là một trong những hệ sinh thái tài sản trí tuệ có giá trị thương mại cao nhất toàn cầu. Từ biểu tượng năm vòng tròn đặc trưng đến các linh vật của từng kỳ Olympic, mọi yếu tố nhận diện đều được bảo hộ chặt chẽ bằng nhiều cơ chế sở hữu trí tuệ nhằm duy trì tính độc quyền, bảo vệ giá trị thương mại và hỗ trợ phát triển Phong trào Olympic.
Trong khi biểu tượng Olympic gần như không thay đổi kể từ khi được tạo ra vào năm 1913, linh vật của sự kiện lại liên tục được đổi mới theo từng kỳ Đại hội nhằm phản ánh bản sắc văn hóa và tinh thần của quốc gia đăng cai.
Linh vật đầu tiên của Olympic là Shuss – một vận động viên trượt tuyết nhỏ được giới thiệu tại Thế vận hội Mùa đông Grenoble năm 1968. Theo Ủy ban Olympic Quốc tế (IOC), hình tượng này đã xuất hiện trên nhiều sản phẩm thương mại như móc khóa, huy hiệu, nam châm, đồng hồ và cả phiên bản bóng bơm hơi.
Tại Thế vận hội Paris 2024, linh vật chính thức là Phryge – nhân vật xuất hiện trên hơn 150 mặt hàng lưu niệm tại cửa hàng Olympic, bao gồm bình nước, túi tote, lục lạc, mũ bóng chày và đồ chơi nhồi bông.
Phryges được thiết kế dựa trên mũ Phrygian – biểu tượng lịch sử của tự do gắn liền với Cách mạng Pháp giai đoạn 1787–1799. Hình ảnh chiếc mũ đỏ này cũng thường xuất hiện cùng Marianne – biểu tượng quốc gia của nước Pháp.
Theo IOC, linh vật Olympic không đơn thuần là sản phẩm thương mại mà còn đóng vai trò truyền tải tinh thần Olympic, quảng bá lịch sử và văn hóa của thành phố chủ nhà, đồng thời tạo không khí lễ hội cho sự kiện thể thao toàn cầu này.
Tuy nhiên, dù đại diện cho tinh thần tự do, các linh vật Olympic lại được bảo hộ rất nghiêm ngặt dưới góc độ sở hữu trí tuệ.
IOC hiện tạo ra nguồn doanh thu lớn thông qua việc cấp quyền độc quyền cho các đối tác thương mại, bao gồm quyền tiếp thị, tài trợ và phát sóng toàn cầu. Các quyền này thường đi kèm giấy phép sử dụng những tài sản trí tuệ liên quan đến Olympic.
Đối với Olympic Paris 2024, linh vật “La Phryge Olympique” và “La Phryge Paralympique” đã được đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tại Pháp. Bên cạnh đó, khẩu hiệu “Alone we go faster, but together we go further” cũng được bảo vệ theo cơ chế quyền tác giả.
Ngoài ra, thiết kế của Phryges còn được bảo hộ kiểu dáng công nghiệp tại nhiều quốc gia thông qua Hệ thống đăng ký quốc tế La Hay.
Ông Carlos Castro cho biết việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm bảo đảm IOC có thể tiếp tục tạo ra doanh thu để tái đầu tư cho thể thao và vận động viên trên toàn thế giới.
Hoạt động kinh doanh vật phẩm mang thương hiệu Olympic hiện là một phần quan trọng trong chiến lược thương mại toàn cầu của IOC.
Tại Thế vận hội Tokyo 2020, đã có 127 đơn vị được cấp phép sản xuất gần 8.000 sản phẩm chính thức, mang về khoảng 52 triệu USD doanh thu cho Ban tổ chức Olympic.
Trong khi đó, Thế vận hội London 2012 ghi nhận doanh thu khoảng 119 triệu USD từ hoạt động bán hàng hóa mang thương hiệu Olympic.
Đáng chú ý, Thế vận hội Mùa đông Bắc Kinh 2022 hiện đang giữ kỷ lục với hơn 8.000 sản phẩm được cấp phép thông qua 87 nhà cấp phép, mang lại khoảng 157 triệu USD doanh thu.
Để bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ được kiểm soát hiệu quả, quá trình bảo hộ thường bắt đầu từ rất sớm, thậm chí trước lễ khai mạc Olympic khoảng 10 năm.
Ngay sau khi một thành phố được lựa chọn đăng cai Olympic, các hoạt động đăng ký nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp và quyền tác giả liên quan đến sự kiện sẽ được triển khai đồng bộ.
Theo IOC, các thành phố chủ nhà như Tokyo 2020, Bắc Kinh 2022, Paris 2024 và Los Angeles 2028 đều đã tiến hành đăng ký bảo hộ thương hiệu từ rất sớm trong hành trình tổ chức Đại hội.
Các hồ sơ ứng cử đăng cai Olympic cũng phải bao gồm kế hoạch bảo hộ tài sản trí tuệ liên quan đến sự kiện, trong đó có các thiết kế, logo, khẩu hiệu, tác phẩm nghệ thuật, nội dung nghe nhìn và cơ sở dữ liệu phục vụ tổ chức Đại hội.
Bên cạnh linh vật, biểu tượng năm vòng tròn Olympic cũng là một trong những tài sản trí tuệ được bảo hộ nghiêm ngặt nhất thế giới.
Biểu tượng này được giới thiệu từ năm 1913 và chính thức ra mắt vào năm 1920. Theo IOC, tỷ lệ nhận diện toàn cầu của biểu tượng Olympic hiện đạt khoảng 93%.
Năm vòng tròn màu xanh dương, vàng, đen, xanh lá và đỏ tượng trưng cho năm châu lục cùng tinh thần đoàn kết của thể thao thế giới.
Tuy nhiên, không phải doanh nghiệp nào cũng được phép sử dụng biểu tượng này cho mục đích thương mại.
IOC cảnh báo các hành vi “ambush marketing” (tiếp thị phục kích), tức các hoạt động tạo ra mối liên hệ giả mạo hoặc không được phép với Olympic nhằm mục đích quảng bá thương mại, có thể bị xử lý theo quy định pháp luật về sở hữu trí tuệ.
Đặc biệt, biểu tượng Olympic còn được bảo hộ thông qua một điều ước quốc tế riêng do Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) quản lý.
Hiệp ước Nairobi về bảo hộ biểu tượng Olympic, được thông qua ngày 26/9/1981, yêu cầu các quốc gia thành viên phải cấm mọi hành vi sử dụng thương mại biểu tượng Olympic nếu chưa được IOC cho phép, đồng thời từ chối hoặc hủy bỏ các đơn đăng ký nhãn hiệu có chứa biểu tượng này.
Đề xuất xây dựng cơ chế bảo hộ quốc tế cho biểu tượng Olympic được khởi xướng bởi Charles Mugane Njonjo sau khi ông bày tỏ lo ngại về thiệt hại kinh tế mà các Ủy ban Olympic Quốc gia phải đối mặt do tình trạng khai thác trái phép biểu tượng Olympic trên phạm vi toàn cầu.
Hệ thống bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với Olympic hiện được xem là một trong những mô hình điển hình về khai thác hiệu quả giá trị thương mại của tài sản trí tuệ trong lĩnh vực thể thao quốc tế, đồng thời góp phần duy trì tính toàn vẹn và giá trị biểu tượng của Thế vận hội Olympic qua nhiều thế hệ.
