Tháng 1/2025 đánh dấu một cột mốc quan trọng khi bản quyền nhân vật Popeye hết hiệu lực, đồng nghĩa với việc phiên bản gốc của “chàng thủy thủ ăn rau chân vịt” chính thức bước vào phạm vi công cộng. Về lý thuyết, bất kỳ ai cũng có thể sử dụng hình tượng Popeye nguyên bản mà không cần xin phép.
Tuy nhiên, câu chuyện không dừng lại ở đó. Một tranh chấp nhãn hiệu mới tại Mỹ cho thấy: hết bản quyền không có nghĩa là hết bảo hộ.
Bản quyền hết hạn, nhưng nhãn hiệu vẫn còn
Chủ sở hữu quyền liên quan đến Popeye là Hearst Holdings, Inc. đã nộp đơn phản đối khi một công ty đấu vật tên Freedom Pro Wrestling tìm cách đăng ký nhãn hiệu “Popeye” chỉ 9 ngày sau khi bản quyền hết hạn.
Hồ sơ được nộp tại United States Patent and Trademark Office (USPTO). Ban đầu đơn bị từ chối, nhưng sau khi điều chỉnh phạm vi sử dụng, đơn đã được công bố để chờ phản đối – và ngay lập tức Hearst Holdings hành động.
Điểm mấu chốt nằm ở chỗ: quyền nhãn hiệu hoàn toàn tách biệt với quyền tác giả. Việc bản quyền hết hạn không ảnh hưởng đến hiệu lực của nhãn hiệu đang tồn tại.
Vì sao vẫn có thể bị kiện dù nhân vật đã “miễn phí”?
Nhãn hiệu không bảo vệ bản thân nhân vật theo cách của bản quyền. Thay vào đó, nó bảo vệ khả năng nhận diện thương mại và ngăn ngừa sự nhầm lẫn trên thị trường.
Hearst không sở hữu độc quyền từ “Popeye” theo nghĩa tuyệt đối. Nhưng họ có quyền ngăn người khác sử dụng từ này nếu việc sử dụng đó có thể:
- Gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng về nguồn gốc dịch vụ
- Làm suy yếu giá trị thương hiệu (dilution)
- Tạo liên tưởng sai rằng có mối liên hệ thương mại
Trong đơn phản đối, Hearst lập luận rằng người tiêu dùng có thể nghĩ dịch vụ đấu vật có liên quan đến thương hiệu Popeye hiện có, đặc biệt khi nhân vật này nổi tiếng với hình ảnh “mạnh mẽ sau khi ăn rau chân vịt”.
Cuộc chiến pháp lý sẽ đi về đâu?
Freedom Pro Wrestling có thời hạn đến ngày 13/4/2026 để phản hồi. Nếu họ tiếp tục theo đuổi, vụ việc sẽ được giải quyết tại Hội đồng Xét xử và Kháng nghị Nhãn hiệu (TTAB). Quá trình này có thể kéo dài đến năm 2027 và thậm chí phát sinh kiện tụng tiếp theo nếu một bên không chấp nhận kết quả.
Khả năng cao là doanh nghiệp nhỏ sẽ cân nhắc rút lui do chi phí và áp lực pháp lý khi đối đầu với một tập đoàn lớn. Tuy nhiên, nếu tiếp tục, họ vẫn có cơ hội tranh luận rằng hoạt động đấu vật không đủ để tạo ra sự nhầm lẫn thực sự.
Kết quả sẽ phụ thuộc vào việc có chứng minh được “khả năng gây nhầm lẫn” hay không – yếu tố cốt lõi trong tranh chấp nhãn hiệu.
Doanh nghiệp Việt cần quan tâm điều gì?
Vụ việc Popeye mang lại nhiều bài học thực tế, đặc biệt với doanh nghiệp Việt đang khai thác nhân vật, hình tượng hoặc tác phẩm đã hết bản quyền.
1. Hết bản quyền không có nghĩa là tự do hoàn toàn
Một nhân vật có thể vào phạm vi công cộng, nhưng tên gọi hoặc các yếu tố nhận diện thương mại của nó vẫn có thể được bảo hộ dưới dạng nhãn hiệu.
2. Phải tra cứu song song cả bản quyền và nhãn hiệu
Nhiều doanh nghiệp chỉ kiểm tra tình trạng bản quyền mà bỏ qua nhãn hiệu – đây là sai lầm phổ biến.
3. Nguy cơ “gây nhầm lẫn” là yếu tố quyết định
Không phải cứ dùng hợp pháp là an toàn. Nếu cách sử dụng khiến người tiêu dùng tin rằng có mối liên hệ thương mại với chủ thể khác, rủi ro pháp lý vẫn rất cao.
4. Thương hiệu mạnh có “tuổi thọ” dài hơn bản quyền
Khác với bản quyền có thời hạn cố định, nhãn hiệu có thể được gia hạn vô thời hạn nếu tiếp tục sử dụng và duy trì hiệu lực.
Xu hướng đáng chú ý
Những năm gần đây, nhiều nhân vật nổi tiếng lần lượt hết hạn bản quyền. Điều này mở ra cơ hội kinh doanh mới, nhưng đồng thời cũng kéo theo các tranh chấp nhãn hiệu ngày càng phức tạp.
Doanh nghiệp nhanh nhạy có thể tận dụng cơ hội từ tài sản công cộng. Tuy nhiên, chiến lược phải được xây dựng trên nền tảng pháp lý vững chắc, tránh “vội vàng đăng ký” mà chưa đánh giá đầy đủ rủi ro.
Kết luận
Câu chuyện Popeye cho thấy một thực tế quan trọng: trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, mỗi quyền tồn tại độc lập và có cơ chế bảo vệ riêng.
Đối với doanh nghiệp Việt, đây là lời nhắc nhở rằng cơ hội luôn đi kèm rủi ro. Việc khai thác tài sản đã hết bản quyền có thể mang lại lợi thế cạnh tranh, nhưng chỉ an toàn khi được đánh giá toàn diện dưới cả góc độ nhãn hiệu.
Cuộc chiến của Popeye có thể kéo dài nhiều năm. Nhưng bài học pháp lý từ vụ việc này đã rất rõ ràng ngay từ bây giờ.
