Ngày 23/02/2026 tại Hà Nội, trong khuôn khổ chương trình làm việc của Thủ tướng Phạm Minh Chính với Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (Sở hữu trí tuệ) Nguyễn Mạnh Hùng đã có bài phát biểu quan trọng về định hướng phát triển khoa học cơ bản trong giai đoạn mới. Bài phát biểu nhấn mạnh vai trò nền tảng của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đồng thời khẳng định cam kết hoàn thiện cơ chế tài trợ nghiên cứu và tăng cường đầu tư ổn định cho khoa học cơ bản trong giai đoạn 2025–2030.
Theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, trong tiến trình phát triển của mỗi quốc gia luôn tồn tại những thiết chế giữ vai trò bảo đảm nền tảng tri thức lâu dài, và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chính là một trong những tổ chức như vậy. Viện không chỉ nuôi dưỡng khoa học cơ bản mà còn bảo tồn chiều sâu học thuật và tạo ra các tri thức nền tảng phục vụ chiến lược phát triển lâu dài của đất nước. Trong bối cảnh khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực trung tâm, vai trò của Viện càng trở nên quan trọng và cần được điều chỉnh theo hướng phù hợp với yêu cầu mới.
Định hướng trong giai đoạn tới, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam tiếp tục tập trung vào sứ mệnh tạo ra tri thức gốc, tri thức dài hạn và các kết quả nghiên cứu mà khu vực doanh nghiệp không thể hoặc không nên thực hiện. Đồng thời, Viện cần mở rộng phạm vi ảnh hưởng của tri thức, đưa kết quả nghiên cứu từng bước thẩm thấu vào đời sống kinh tế – xã hội thay vì chỉ dừng lại trong các phòng thí nghiệm hoặc công bố học thuật.
Bộ Khoa học và Công nghệ cũng xác định rõ sự chuyển đổi vai trò từ quản lý sang kiến tạo phát triển, đóng vai trò nhạc trưởng trong việc đặt hàng nghiên cứu và định hướng chiến lược. Trong bối cảnh đó, các viện nghiên cứu, đặc biệt là Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, được kỳ vọng sẽ định hướng những lĩnh vực nghiên cứu có tác động lớn đến kinh tế – xã hội trong trung và dài hạn, dù không phải hoạt động theo mô hình doanh nghiệp.
Theo định hướng của Bộ, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cần tập trung vào ba vai trò chiến lược. Trước hết, Viện phải dẫn dắt khoa học cơ bản quốc gia thông qua việc xác lập các hướng nghiên cứu mũi nhọn gắn với những thách thức lớn như năng lượng, môi trường, vật liệu mới, đất hiếm, sinh học, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ biển và công nghệ vũ trụ. Đây là những lĩnh vực đòi hỏi đầu tư dài hạn, bền bỉ và có sự tham gia chủ đạo của Nhà nước.
Thứ hai, Viện được định hướng trở thành “bộ não khoa học” hỗ trợ hoạch định chính sách, cung cấp luận cứ khoa học độc lập và khách quan cho các quyết sách lớn của Đảng và Nhà nước. Trong bối cảnh các vấn đề phát triển ngày càng phức tạp và đa ngành, vai trò tư vấn khoa học chuyên sâu được xem là yếu tố quan trọng nhằm bảo đảm chất lượng các quyết định chiến lược.
Thứ ba, Viện đóng vai trò cầu nối tri thức giữa khoa học cơ bản và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Thay vì theo đuổi mục tiêu thương mại hóa trực tiếp, Viện có thể ươm mầm các ý tưởng khoa học, tạo ra các hạt giống công nghệ để các trường đại học, doanh nghiệp và startup tiếp tục phát triển thành sản phẩm và dịch vụ phục vụ xã hội.
Về phía Bộ Khoa học và Công nghệ, trách nhiệm trọng tâm là hoàn thiện thể chế và thiết kế cơ chế tài trợ nghiên cứu ổn định hơn cho khoa học cơ bản. Trong giai đoạn 2025–2030, ngân sách dành cho khoa học cơ bản dự kiến được duy trì ở mức 15–20% tổng ngân sách khoa học công nghệ, tương đương khoảng 5.000–10.000 tỷ đồng mỗi năm, cao hơn đáng kể so với trước đây. Ngân sách nghiên cứu dành cho Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam năm 2026 cũng dự kiến tăng gấp đôi so với năm 2025, đồng thời chuyển sang cơ chế quản lý theo quỹ nhằm nâng cao tính chủ động và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia cũng được định hướng đặt tại Viện để tăng cường năng lực nghiên cứu.
Bộ Khoa học và Công nghệ đồng thời khuyến khích Viện đổi mới quản trị nghiên cứu, trao quyền nhiều hơn cho các nhóm nghiên cứu mạnh, đầu tư hạ tầng phòng thí nghiệm hiện đại và chủ động tiếp nhận những bài toán lớn của đất nước. Việc thu hút nguồn lực trí tuệ toàn cầu tham gia giải quyết các vấn đề của Việt Nam được xem là hướng đi cần thiết nhằm nâng cao vị thế khoa học quốc gia.
Theo định hướng tổng thể, chuỗi giá trị khoa học công nghệ được xác định là từ khoa học đến công nghệ, từ công nghệ đến sản phẩm, từ sản phẩm đến sản xuất và từ sản xuất đến thị trường. Nhà nước sẽ hỗ trợ toàn bộ chuỗi này, trong đó Viện Hàn lâm đóng vai trò chủ đạo ở giai đoạn nghiên cứu khoa học, còn doanh nghiệp tham gia mạnh mẽ hơn ở các giai đoạn sau nhằm đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn.
Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đưa ra công thức phát triển khoa học công nghệ Việt Nam theo mô hình 0 → 1 → N → 100%, trong đó 0 đến 1 là nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, 1 đến N là đổi mới sáng tạo để tạo ra nhiều sản phẩm và dịch vụ, còn N đến 100% là chuyển đổi số để phổ cập sản phẩm đến toàn xã hội. Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm khoa học công nghệ không chỉ dừng lại ở nghiên cứu mà phải đi đến thị trường và phục vụ đời sống.
Kết thúc bài phát biểu, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng khẳng định Bộ Khoa học và Công nghệ mong muốn xây dựng mối quan hệ hợp tác chiến lược với Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam trên tinh thần đồng hành phát triển, thay vì quan hệ hành chính thuần túy. Với truyền thống, năng lực và đội ngũ các nhà khoa học giàu kinh nghiệm, Viện được kỳ vọng tiếp tục giữ vững vai trò trụ cột của khoa học cơ bản quốc gia và thích ứng linh hoạt với yêu cầu phát triển của thời đại mới.
