Chiều ngày 10/12/2025, Quốc hội đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy lập pháp khi chính thức thừa nhận quyền sở hữu trí tuệ là một loại tài sản có thể định giá, giao dịch và khai thác như một nguồn lực kinh tế. Luật hướng đến việc đưa tài sản trí tuệ trở thành một cấu phần thực chất trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và đầu tư, thay vì chỉ dừng lại ở chức năng bảo hộ quyền.
Theo quy định mới, chủ sở hữu được quyền sử dụng quyền sở hữu trí tuệ để thực hiện các giao dịch dân sự, thương mại, đầu tư và các hoạt động khác theo pháp luật. Nhà nước khuyến khích việc góp vốn, thế chấp quyền sở hữu trí tuệ để vay vốn và huy động nguồn lực, trên cơ sở tuân thủ pháp luật về doanh nghiệp, đầu tư, tín dụng và các quy định có liên quan. Đây được xem là nền tảng pháp lý quan trọng để mở rộng khả năng tiếp cận vốn cho doanh nghiệp dựa trên tài sản vô hình.
Một nội dung nổi bật của Luật là thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ. Nhà nước ưu tiên phát triển hạ tầng số, xây dựng cơ sở dữ liệu về bảo hộ và đặc biệt là cơ sở dữ liệu về giá giao dịch quyền sở hữu trí tuệ, bảo đảm tính minh bạch, an toàn và thân thiện với người dùng. Các quy trình nghiệp vụ sẽ từng bước được tự động hóa trên nền tảng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo, nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và hỗ trợ thị trường vận hành hiệu quả hơn.
Luật cũng quy định việc giao dịch quyền sở hữu trí tuệ được thực hiện thông qua các trung tâm đổi mới sáng tạo, đồng thời giao Chính phủ trách nhiệm thiết lập hệ thống định giá minh bạch. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu về giá giao dịch quyền sở hữu trí tuệ được xác định là căn cứ tham chiếu quan trọng cho thị trường, góp phần giảm rủi ro, tăng độ tin cậy và thúc đẩy các giao dịch tài sản trí tuệ.
Giải trình về định hướng chính sách, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng cho biết Luật tập trung chuyển trọng tâm từ cơ chế “bảo vệ quyền” sang “tài sản hóa – thương mại hóa – thị trường hóa” kết quả nghiên cứu. Theo đó, tài sản trí tuệ của doanh nghiệp có thể được định giá, ghi nhận trong báo cáo tài chính và sử dụng như tài sản bảo đảm để vay vốn, qua đó gia tăng giá trị thực tiễn của hoạt động nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.
Luật sửa đổi cũng bổ sung các nguyên tắc quan trọng liên quan đến trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ. Trí tuệ nhân tạo không được coi là chủ thể quyền; các sản phẩm do AI tự tạo ra mà không có sự sáng tạo của con người sẽ không được bảo hộ. Trường hợp con người sử dụng AI như một công cụ và có đóng góp sáng tạo thực chất thì vẫn được xác định là tác giả hoặc nhà sáng chế. Đồng thời, Luật cho phép sử dụng hợp pháp các tác phẩm, dữ liệu đã công bố để nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện AI, với điều kiện không gây ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền.
Bên cạnh đó, Luật mở rộng phạm vi bảo hộ kiểu dáng công nghiệp đối với cả các sản phẩm phi vật lý, bao gồm thiết kế số, giao diện số và các sản phẩm tồn tại trên môi trường số, nếu đáp ứng khả năng áp dụng công nghiệp. Luật cũng làm rõ nguyên tắc xử lý xung đột quyền sở hữu trí tuệ, theo đó quyền phát sinh sau buộc phải chấm dứt thực hiện nếu mâu thuẫn với quyền có trước trên cơ sở phán quyết của tòa án.
Đối với kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước, tổ chức được giao nhiệm vụ khoa học được quyền đăng ký bảo hộ sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và tổ chức thương mại hóa, phân chia lợi ích theo quy định của pháp luật về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đồng thời, chương trình quốc gia hỗ trợ tạo lập, bảo hộ và khai thác tài sản trí tuệ sẽ được triển khai, ưu tiên khu vực nông thôn, miền núi và đồng bào dân tộc thiểu số, nhằm mở rộng không gian phát triển tài sản trí tuệ trong toàn nền kinh tế.
Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/4/2026, được kỳ vọng sẽ tạo cú hích quan trọng cho việc khai thác giá trị kinh tế của tài sản trí tuệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển thị trường công nghệ tại Việt Nam.
