Ngày 10 và 11/12/2025, Quốc hội đã thông qua đồng thời năm đạo luật quan trọng liên quan trực tiếp đến khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, bao gồm: Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chuyển giao công nghệ; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ; Luật Công nghệ cao (sửa đổi); Luật Chuyển đổi số; và Luật Trí tuệ nhân tạo.
Việc ban hành đồng bộ năm đạo luật này được đánh giá là một dấu mốc lập pháp có ý nghĩa chiến lược, thể hiện sự chuyển dịch rõ rệt trong tư duy quản lý nhà nước, từ cách tiếp cận “quản lý – kiểm soát” sang “kiến tạo – dẫn dắt phát triển”, nhằm mở rộng không gian phát triển mới cho nền kinh tế dựa trên tri thức, công nghệ và dữ liệu.
Trong bối cảnh kinh tế số, xã hội số và trí tuệ nhân tạo phát triển với tốc độ nhanh, thậm chí mang tính đột phá, hệ thống pháp luật hiện hành đã bộc lộ những hạn chế nhất định, cả về phạm vi điều chỉnh lẫn phương thức quản lý.
Việc Quốc hội thông qua đồng thời năm đạo luật không chỉ nhằm khắc phục các “điểm nghẽn” pháp lý tồn tại lâu nay, mà còn tạo lập một hành lang pháp lý thống nhất, đồng bộ và có tính dự báo cao, qua đó khuyến khích đổi mới sáng tạo, thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Trên cơ sở các quan điểm chỉ đạo xuyên suốt của Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông Nguyễn Mạnh Hùng, các đạo luật mới được xây dựng với tinh thần coi khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực trung tâm của tăng trưởng, chuyển đổi số là phương thức phát triển chủ đạo, và trí tuệ nhân tạo là công nghệ nền tảng của kỷ nguyên mới. Các quy định pháp luật không chỉ nhằm quản lý rủi ro, mà còn tạo dư địa thử nghiệm, khuyến khích sáng tạo, cho phép chấp nhận mức độ bất định hợp lý để đổi mới có thể diễn ra nhanh hơn và hiệu quả hơn.
Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chuyển giao công nghệ tập trung tháo gỡ các rào cản trong việc đưa công nghệ từ khu vực nghiên cứu vào sản xuất, kinh doanh. Trọng tâm của luật là hoàn thiện cơ chế khuyến khích thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, thúc đẩy liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp, đồng thời tăng cường phân cấp, đơn giản hóa thủ tục hành chính trong hoạt động chuyển giao công nghệ. Qua đó, luật hướng tới việc biến tri thức và công nghệ thành nguồn lực trực tiếp cho tăng trưởng kinh tế.
Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ tiếp tục khẳng định vai trò của quyền sở hữu trí tuệ như một công cụ quan trọng để bảo vệ, khuyến khích và khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ. Các sửa đổi lần này tập trung làm rõ cơ chế xác lập, bảo hộ và thực thi quyền trong bối cảnh số hóa mạnh mẽ, đồng thời tăng cường khả năng khai thác thương mại quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt đối với các kết quả nghiên cứu được tạo ra từ nguồn ngân sách nhà nước. Điều này góp phần tạo động lực cho các chủ thể đầu tư nhiều hơn vào nghiên cứu và sáng tạo.
Luật Công nghệ cao (sửa đổi) được xây dựng theo hướng mở rộng phạm vi điều chỉnh, cập nhật các lĩnh vực công nghệ mới nổi, đồng thời hoàn thiện hệ thống chính sách ưu đãi và hỗ trợ phát triển công nghệ cao. Luật nhấn mạnh việc hình thành và phát triển hệ sinh thái công nghệ cao gắn với doanh nghiệp, khu công nghệ cao và các trung tâm đổi mới sáng tạo, qua đó nâng cao năng lực tự chủ công nghệ và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Luật Chuyển đổi số lần đầu tiên được ban hành với tư cách là một đạo luật độc lập, tạo nền tảng pháp lý thống nhất cho quá trình chuyển đổi số trên phạm vi toàn xã hội. Luật xác lập các nguyên tắc cơ bản về phát triển hạ tầng số, dữ liệu số, nền tảng số và dịch vụ số, đồng thời làm rõ trách nhiệm của Nhà nước, doanh nghiệp và người dân trong quá trình chuyển đổi. Trọng tâm của luật là thúc đẩy sử dụng dữ liệu như một nguồn tài nguyên mới, bảo đảm an toàn, an ninh mạng và quyền lợi hợp pháp của các chủ thể tham gia môi trường số.
Luật Trí tuệ nhân tạo là đạo luật mới, mang tính tiên phong, nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý cho việc nghiên cứu, phát triển, triển khai và ứng dụng trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam. Luật tiếp cận theo hướng quản lý dựa trên rủi ro, phân loại các hệ thống trí tuệ nhân tạo theo mức độ tác động, từ đó áp dụng các yêu cầu quản lý phù hợp. Đồng thời, luật khuyến khích thử nghiệm, đổi mới sáng tạo và phát triển hệ sinh thái trí tuệ nhân tạo, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu thúc đẩy công nghệ và yêu cầu bảo vệ lợi ích công cộng, quyền con người và đạo đức xã hội.
Có thể thấy, năm đạo luật được thông qua không tồn tại một cách rời rạc, mà có mối liên hệ chặt chẽ, bổ trợ lẫn nhau, tạo thành một chỉnh thể thống nhất về chính sách và pháp luật đối với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Sự đồng bộ này góp phần hình thành một “không gian pháp lý mới”, nơi các ý tưởng sáng tạo có điều kiện được thử nghiệm, các công nghệ mới có cơ hội được phát triển và các mô hình kinh doanh số có nền tảng pháp lý rõ ràng để mở rộng quy mô.
Việc triển khai hiệu quả năm đạo luật trong thời gian tới sẽ là yếu tố then chốt quyết định mức độ thành công của chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số quốc gia. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, khuôn khổ pháp lý mới không chỉ là công cụ quản lý, mà còn là đòn bẩy quan trọng để Việt Nam bứt phá, nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo, và từng bước khẳng định vị thế trong nền kinh tế số và kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.
