Từ những cơ sở dữ liệu vốn chủ yếu được sử dụng bởi luật sư, doanh nghiệp và chuyên gia sở hữu trí tuệ, nhiều nền tảng tra cứu tại Hàn Quốc đang trở thành công cụ quen thuộc của cộng đồng người hâm mộ K-pop. Fan không chỉ sử dụng các dữ liệu này để phát hiện dấu hiệu xâm phạm quyền của thần tượng, mà còn có thể tìm thấy những thông tin chưa được công bố về các dự án, sản phẩm hoặc hoạt động mới của nghệ sĩ.
Từ một cụm từ của BTS đến câu chuyện bảo vệ tài sản trí tuệ
Một trong những trường hợp cho thấy rõ vai trò của fandom trong việc giám sát sở hữu trí tuệ là tranh chấp liên quan đến cụm từ “I purple you”, hay “보라해” (borahae), gắn liền với BTS.
Năm 2021, cộng đồng ARMY, fandom chính thức của BTS, phát hiện công ty mỹ phẩm Lalalees nộp đơn đăng ký nhãn hiệu cho cụm từ này.
“Borahae” được thành viên V sử dụng lần đầu trong một buổi gặp gỡ người hâm mộ. Từ “purple” (màu tím), cụm từ dần mang ý nghĩa thể hiện tình cảm và trở thành một phần trong ngôn ngữ đặc trưng của cộng đồng BTS.
Khi phát hiện một doanh nghiệp tìm cách đăng ký bảo hộ độc quyền và khai thác thương mại cụm từ, người hâm mộ đã lên tiếng trên các nền tảng mạng xã hội của Lalalees, đồng thời báo cáo vụ việc với HYBE Corporation, công ty quản lý BTS. Sau đó, Lalalees rút đơn đăng ký nhãn hiệu và gửi lời xin lỗi đến cộng đồng người hâm mộ.
Vụ việc này cho thấy sự quan tâm của fandom đối với sở hữu trí tuệ không chỉ xuất hiện khi nghệ sĩ trực tiếp tham gia một vụ tranh chấp. Trong môi trường K-pop, những cuộc tranh luận về việc sử dụng ý tưởng, hình ảnh, phong cách, âm thanh hay tác phẩm của nghệ sĩ khác diễn ra khá thường xuyên.
Theo Ana Clara Ribeiro, luật sư sở hữu trí tuệ tại Curitiba, Brazil, sự gắn bó của người hâm mộ với nghệ sĩ khiến họ có xu hướng chủ động theo dõi và phản ứng trước những hành vi mà họ cho rằng có thể ảnh hưởng đến quyền hoặc lợi ích của thần tượng.
Sở hữu trí tuệ ngày càng gắn với cả cộng đồng fandom
Các công ty giải trí Hàn Quốc cũng góp phần thúc đẩy nhận thức này khi xây dựng chiến lược sở hữu trí tuệ không chỉ xoay quanh âm nhạc và nghệ sĩ, mà còn mở rộng tới cộng đồng người hâm mộ.
Một số công ty đưa các nội dung liên quan đến sở hữu trí tuệ vào quy tắc ứng xử dành cho fan, đồng thời khuyến khích cộng đồng báo cáo những hành vi có khả năng xâm phạm quyền của nghệ sĩ.
Năm 2023, SM Entertainment ra mắt KWANGYA 119, một hệ thống cho phép người hâm mộ gửi báo cáo liên quan đến hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ, tin giả, bôi nhọ danh dự và một số vấn đề khác. Theo luật sư của công ty, hệ thống này tiếp nhận trung bình khoảng 400 báo cáo mỗi tháng.
Tại K-pop, phạm vi tài sản trí tuệ được bảo hộ cũng ngày càng rộng. Bên cạnh tên nhóm, bài hát, album, logo, nghệ danh, hình ảnh và thiết kế chữ, nhiều doanh nghiệp giải trí còn đăng ký bảo hộ tên gọi của fandom.
Những tên gọi như Army, ReVeluv hay NCTzen đã được đăng ký bảo hộ tại Cơ quan Sở hữu trí tuệ Hàn Quốc. Điều này phản ánh việc cộng đồng người hâm mộ không chỉ mang ý nghĩa văn hóa mà còn có giá trị thương mại đáng kể đối với các công ty giải trí.
Các sản phẩm đặc trưng của fandom cũng nằm trong chiến lược này. Lightstick, chẳng hạn, thường được thiết kế dựa trên tên gọi, biểu tượng hoặc phong cách nhận diện riêng của từng nhóm nhạc và có thể trở thành đối tượng được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.
Bên cạnh sản phẩm vật lý, các công ty như HYBE và SM Entertainment còn phát triển những nền tảng trực tuyến như Weverse, LYSN hay Bubble dựa trên phần mềm và nội dung do doanh nghiệp sở hữu hoặc kiểm soát quyền sử dụng. Những nền tảng này trở thành cầu nối trực tiếp giữa nghệ sĩ và cộng đồng người hâm mộ.
Fan sử dụng dữ liệu bản quyền để theo dõi hoạt động âm nhạc
Sự am hiểu về sở hữu trí tuệ còn giúp người hâm mộ đi sâu hơn vào quá trình sáng tạo âm nhạc.
Trong ngành K-pop, nghệ sĩ biểu diễn không phải lúc nào cũng đồng thời là người sáng tác, sản xuất hoặc sở hữu toàn bộ quyền đối với ca khúc. Vì vậy, khi danh sách bài hát của một album được công bố, người hâm mộ thường tìm hiểu thông tin về nhạc sĩ, nhà sản xuất và những người tham gia vào quá trình thực hiện.
Các blog và cộng đồng chuyên về K-pop cũng thường giới thiệu những nhạc sĩ, nhà sản xuất đứng sau các ca khúc. Người hâm mộ đồng thời chú ý đến việc ghi nhận đầy đủ tên tác giả, người biểu diễn và chủ sở hữu quyền khi chia sẻ tranh vẽ, hình ảnh hoặc video trên mạng.
Một nguồn dữ liệu quan trọng được cộng đồng quan tâm là cơ sở dữ liệu của Hiệp hội Bản quyền Âm nhạc Hàn Quốc (KOMCA). Khi một thần tượng chính thức trở thành thành viên của KOMCA, thông tin này thường được fandom chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội và trở thành một dịp để cộng đồng ghi nhận khả năng sáng tác của nghệ sĩ.
Đối với ARMY, việc theo dõi các sáng tác của thành viên BTS còn gắn với mong muốn khẳng định vai trò của họ với tư cách những người sáng tác và tác giả. Theo Ana Clara Ribeiro và Jo Eram, các hoạt động tập thể nhằm thúc đẩy việc ghi nhận đóng góp sáng tác của thành viên BTS có thể được nhìn nhận như một hình thức ủng hộ quyền nhân thân của tác giả.
Đáng chú ý, dữ liệu bản quyền đôi khi còn cung cấp những dấu hiệu sớm về các sản phẩm âm nhạc chưa được công bố. Người hâm mộ thường xuyên theo dõi thông tin đăng ký mới trên KOMCA để tìm kiếm những ca khúc có khả năng liên quan đến các dự án sắp phát hành.
KIPRIS trở thành công cụ để “đọc” kế hoạch của các công ty giải trí
Nếu KOMCA giúp fan theo dõi các hoạt động liên quan đến tác phẩm âm nhạc, KIPRIS lại mở ra một nguồn dữ liệu khác.
KIPRIS, Hệ thống Tra cứu Thông tin Sở hữu trí tuệ Hàn Quốc, cung cấp dữ liệu về các đơn đăng ký và quyền sở hữu trí tuệ, trong đó có nhãn hiệu. Đối với người hâm mộ K-pop, những thông tin này đôi khi trở thành dấu hiệu để dự đoán kế hoạch của các công ty giải trí.
Năm 2022, một người hâm mộ phát hiện JYP Entertainment đăng ký nhãn hiệu “MISAMO”, được tạo thành từ tên của ba thành viên Mina, Sana và Momo thuộc nhóm Twice.
Thông tin nhanh chóng tạo ra những đồn đoán về khả năng ba thành viên thành lập một nhóm nhỏ. Sau đó, MISAMO thực sự được ra mắt, biến dữ liệu từ một hồ sơ đăng ký nhãn hiệu thành một trong những dấu hiệu sớm về dự án mới của nghệ sĩ.
Người hâm mộ cũng có thể tra cứu dữ liệu của Cơ quan Sở hữu trí tuệ Hàn Quốc (KIPO) để theo dõi các đơn đăng ký sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và nhãn hiệu do các công ty giải trí nộp.
Một ví dụ khác được cộng đồng ARMY phát hiện là kế hoạch phát hành thiết bị xem ảnh 3D cá nhân hóa của BTS vào năm 2021. Thông tin được chia sẻ nhanh chóng trên mạng xã hội và nền tảng Weverse, góp phần khiến sản phẩm bán hết trong thời gian ngắn.
Những trường hợp này cho thấy dữ liệu sở hữu trí tuệ có thể chứa những tín hiệu thương mại mà doanh nghiệp chưa công bố rộng rãi. Đối với người có kỹ năng tra cứu, việc theo dõi một đơn đăng ký nhãn hiệu, kiểu dáng hoặc sáng chế đôi khi đủ để đặt ra những dự đoán về sản phẩm hoặc dự án mới.
Fandom K-pop đang trở thành một lực lượng giám sát sở hữu trí tuệ
Việc người hâm mộ sử dụng cơ sở dữ liệu sở hữu trí tuệ cho thấy vai trò của fandom trong ngành công nghiệp K-pop đang thay đổi.
Họ không còn chỉ là những người tiếp nhận sản phẩm sau khi công ty công bố. Một bộ phận fan chủ động tìm kiếm thông tin về tác giả, nhà sản xuất, quyền tác giả, nhãn hiệu, kiểu dáng và các tài sản trí tuệ khác có liên quan đến thần tượng.
Ở góc độ bảo vệ quyền, hoạt động này có thể giúp phát hiện sớm những dấu hiệu sử dụng trái phép tên gọi, hình ảnh, tác phẩm hoặc các yếu tố nhận diện của nghệ sĩ. Ở góc độ thương mại, việc theo dõi hồ sơ sở hữu trí tuệ còn giúp cộng đồng nhận biết các dự án mà doanh nghiệp đang chuẩn bị triển khai.
Ana Clara Ribeiro nhận định người hâm mộ K-pop ngày càng giống những “thám tử sở hữu trí tuệ”, bởi họ chủ động thu thập, đối chiếu và chia sẻ thông tin trong toàn bộ hệ sinh thái giải trí.
Sự phát triển này cũng cho thấy sở hữu trí tuệ không còn là lĩnh vực chỉ được quan tâm bởi luật sư, doanh nghiệp hay cơ quan quản lý. Trong ngành công nghiệp giải trí có mức độ tương tác cộng đồng cao như K-pop, người hâm mộ có thể trở thành một mắt xích trong việc giám sát, quảng bá và bảo vệ giá trị của các tài sản trí tuệ.
