Dự thảo Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT) sửa đổi đang được Chính phủ trình Quốc hội được đánh giá là một trong những bước tiến quan trọng nhất trong hành trình đưa Việt Nam trở thành nền kinh tế dựa trên tri thức và sáng tạo. Lần sửa đổi này không chỉ tập trung vào việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ theo hướng truyền thống, mà còn hướng tới việc biến các tài sản trí tuệ – từ sáng chế, tác phẩm, phần mềm cho đến giải pháp kỹ thuật – thành nguồn lực kinh tế thực sự có khả năng tạo ra giá trị và sinh lời.
Khi được thông qua, đây sẽ là khung pháp lý nền tảng giúp doanh nghiệp, viện nghiên cứu và cá nhân sáng tạo định giá, giao dịch, góp vốn và thế chấp tài sản trí tuệ như một loại tài sản hữu hình trong nền kinh tế số.
Sửa đổi toàn diện: Từ tư duy bảo hộ sang tư duy thương mại hóa
Chiều 27/10, Chính phủ trình Quốc hội dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ. Đây là cuộc cải cách có quy mô lớn nhất kể từ khi Luật được ban hành năm 2005, với 75 điều được sửa đổi, 2 điều bổ sung và 8 điều bị bãi bỏ. Mục tiêu của lần điều chỉnh này là nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động đổi mới sáng tạo, thương mại hóa kết quả nghiên cứu và quản lý hiệu quả tài sản trí tuệ trong bối cảnh nền kinh tế số đang phát triển mạnh mẽ.
Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh rằng dự thảo lần này thể chế hóa hàng loạt chủ trương lớn của Đảng, trong đó có Nghị quyết 57 về phát triển khoa học – công nghệ và chuyển đổi số, Nghị quyết 59 về hội nhập quốc tế, và Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân. Ông khẳng định, sở hữu trí tuệ đang trở thành “công cụ chiến lược để chiếm lĩnh công nghệ và cạnh tranh quốc tế”, do đó, chính sách của Việt Nam phải mở đường cho các sáng tạo trong nước có thể thương mại hóa, sinh lợi, và đóng góp thực chất cho tăng trưởng kinh tế.
Xây dựng cơ chế định giá và giao dịch tài sản trí tuệ
Một trong những nội dung trọng tâm của dự thảo là việc bổ sung hành lang pháp lý để xác định giá trị và lập danh mục riêng cho quyền sở hữu trí tuệ, đáp ứng yêu cầu ghi nhận giá trị tài sản trong sổ kế toán và các hoạt động tài chính. Theo đó, các cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp có thể tự định giá, chuyển nhượng, thế chấp hoặc góp vốn bằng quyền sở hữu trí tuệ, tương tự như các loại tài sản thông thường.
Cơ chế này không chỉ giúp minh bạch hóa giá trị của tài sản vô hình mà còn mở ra cơ hội hình thành một thị trường giao dịch quyền sở hữu trí tuệ – nơi các sáng chế, thiết kế, nhãn hiệu, phần mềm hay giải pháp kỹ thuật có thể được mua bán, định giá, và cấp phép sử dụng như hàng hóa đặc biệt. Đây là xu hướng đã phát triển mạnh ở nhiều quốc gia. Ví dụ, tại Singapore, sàn giao dịch IPOS International đã trở thành trung tâm cho hoạt động mua bán và cấp phép tài sản trí tuệ ở Đông Nam Á; tại Hàn Quốc, Cơ quan Xúc tiến Thương mại và Đầu tư (KOTRA) còn xây dựng “Intellectual Property Marketplace” – nơi doanh nghiệp có thể định giá và huy động vốn dựa trên danh mục sáng chế của mình.
Chính sách Nhà nước: Hỗ trợ thương mại hóa và thúc đẩy sáng tạo
Theo dự thảo, Nhà nước sẽ ưu tiên mua hoặc đặt hàng quyền sở hữu trí tuệ đối với các sản phẩm, giải pháp có ý nghĩa quan trọng với an ninh quốc gia và phát triển kinh tế – xã hội, đặc biệt là các sáng chế phục vụ sản xuất trong nước. Đồng thời, Chính phủ sẽ hỗ trợ tài chính cho việc tạo ra, nhận chuyển giao và khai thác quyền sở hữu trí tuệ phục vụ lợi ích công cộng, khuyến khích các cơ quan nhà nước tiên phong sử dụng sản phẩm, dịch vụ được tạo ra từ sáng chế, chương trình máy tính, thiết kế bố trí hoặc giống cây trồng được bảo hộ tại Việt Nam.
Một loạt chính sách bổ trợ khác cũng được đưa vào như mở rộng ưu đãi thuế, tín dụng và đầu tư cho doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sáng tạo; hỗ trợ quyền sở hữu trí tuệ của đồng bào dân tộc thiểu số; phát triển hệ sinh thái sở hữu trí tuệ và nhân lực chất lượng cao; xây dựng chương trình vinh danh và khen thưởng các tập thể, cá nhân có đóng góp nổi bật trong việc tạo lập và thương mại hóa tài sản trí tuệ.
Cơ sở dữ liệu quốc gia và minh bạch thị trường giao dịch
Dự luật quy định việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về giá trị quyền sở hữu trí tuệ đã được giao dịch hợp pháp, cùng với việc ban hành nguyên tắc, tiêu chí và hướng dẫn chung về phương pháp xác định giá trị. Mục tiêu là tạo ra một thị trường giao dịch minh bạch, công khai và đáng tin cậy.
Theo các chuyên gia, khi cơ sở dữ liệu này được vận hành, Việt Nam có thể hình thành “sàn giao dịch quyền sở hữu trí tuệ quốc gia” – tương tự như thị trường chứng khoán, nhưng dành cho tài sản trí tuệ. Điều này sẽ giúp thu hút nhà đầu tư, quỹ mạo hiểm và doanh nghiệp khởi nghiệp tham gia mạnh mẽ hơn vào lĩnh vực đổi mới sáng tạo.
Đơn giản hóa thủ tục và chuyển đổi số trong quản lý quyền sở hữu trí tuệ
Một trong những điểm cải cách đáng chú ý là đơn giản hóa quy trình đăng ký và xác lập quyền sở hữu trí tuệ, rút ngắn thời gian xử lý đơn đăng ký sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và giống cây trồng. Dự thảo hướng tới áp dụng cơ chế hậu kiểm, tăng trách nhiệm của người nộp đơn, đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác tiếp nhận, quản lý và lưu trữ dữ liệu. Nhiều quy định chi tiết sẽ được giao cho nghị định hoặc thông tư để đảm bảo linh hoạt và phù hợp thực tiễn.
Tăng cường thực thi và xử lý vi phạm trong môi trường số
Dự thảo cũng đưa ra biện pháp chế tài mạnh mẽ hơn đối với hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, nhất là trên môi trường Internet – nơi tình trạng vi phạm bản quyền, sao chép phần mềm, và khai thác trái phép dữ liệu đang diễn ra phổ biến. Theo đó, dự luật tăng trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian, bổ sung cơ quan chuyên trách bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, làm rõ hành vi lạm dụng thủ tục bảo vệ quyền và nâng mức bồi thường thiệt hại.
Song song đó, Nhà nước sẽ xây dựng hệ thống dữ liệu trực tuyến liên thông về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, đào tạo đội ngũ giám định viên chuyên môn, giảm điều kiện cấp thẻ giám định để mở rộng nguồn nhân lực, và tăng năng lực xử lý của cơ quan thực thi.
Mở rộng phạm vi bảo hộ trong thời đại AI và dữ liệu mở
Một điểm mới đáng chú ý của dự luật là cho phép sử dụng dữ liệu và văn bản công khai hợp pháp để nghiên cứu, huấn luyện trí tuệ nhân tạo (AI), miễn là việc này không mang tính thương mại hoặc không gây thiệt hại cho chủ sở hữu gốc. Quy định này phù hợp với xu hướng quốc tế, khi nhiều quốc gia như Nhật Bản, Hoa Kỳ hay Liên minh châu Âu đã cho phép sử dụng “data mining” phục vụ nghiên cứu AI.
Đáng chú ý, khái niệm kiểu dáng công nghiệp được mở rộng sang các sản phẩm phi vật lý, như giao diện phần mềm, thiết kế trải nghiệm người dùng (UX/UI), và hình thức trình bày sản phẩm kỹ thuật số. Điều này phản ánh đúng xu thế phát triển của nền kinh tế sáng tạo, nơi ranh giới giữa vật chất và phi vật chất đang dần bị xóa nhòa.
Đảm bảo minh bạch trong định giá và quản trị tài sản trí tuệ
Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội – cơ quan thẩm tra dự án luật – đồng thuận với sự cần thiết ban hành, song cũng đề nghị làm rõ khái niệm “quyền sở hữu trí tuệ chưa đáp ứng điều kiện ghi nhận giá trị tài sản trong sổ kế toán” và cơ chế “quản trị riêng” cho loại tài sản này. Theo cơ quan thẩm tra, việc xác định giá trị tài sản trí tuệ cần có hệ thống định giá minh bạch, căn cứ rõ ràng và cơ chế kiểm soát độc lập để tránh tình trạng thổi giá hoặc gian lận tài chính.
Tác động kỳ vọng: Biến tri thức thành vốn, biến sáng tạo thành động lực tăng trưởng
Theo báo cáo của WIPO, trong thập kỷ qua, các quốc gia có tỷ lệ tài sản vô hình cao trong tổng giá trị doanh nghiệp – như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Singapore – đều có mức tăng trưởng GDP bền vững hơn. Tại Việt Nam, hơn 80% doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo vẫn chưa khai thác được giá trị từ sáng chế hoặc nhãn hiệu của mình. Việc sửa đổi Luật SHTT lần này sẽ tạo cú hích lớn giúp chuyển hóa tài sản trí tuệ thành vốn đầu tư thực tế, khuyến khích các tổ chức nghiên cứu và doanh nghiệp tư nhân đầu tư vào phát minh và công nghệ mới.
Khi hành lang pháp lý mới được thông qua, sở hữu trí tuệ sẽ không chỉ là công cụ bảo vệ sáng tạo, mà trở thành nguồn lực tài chính và kinh tế có thật trong sổ sách doanh nghiệp. Đây sẽ là bước ngoặt để Việt Nam tiến gần hơn tới mục tiêu hình thành nền kinh tế tri thức và quốc gia đổi mới sáng tạo hàng đầu khu vực – nơi tri thức, công nghệ và sáng tạo được xem là “vốn của tương lai”, thúc đẩy sự thịnh vượng và phát triển bền vững.
