Văn phòng Sáng chế và Nhãn hiệu Hoa Kỳ (USPTO) vừa công bố hướng dẫn mới, làm rõ phạm vi cấp bằng sáng chế đối với các sáng chế được tạo ra với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI). Quy định này nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc đánh giá và phân loại các sáng chế AI trong bối cảnh công nghệ này ngày càng đóng vai trò quan trọng trong nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.
AI là công cụ hỗ trợ, con người vẫn là trung tâm
Theo thông báo của Giám đốc USPTO John Squires, các hệ thống AI tạo sinh sẽ được xem như “thiết bị phòng thí nghiệm, phần mềm máy tính, cơ sở dữ liệu nghiên cứu hoặc bất kỳ công cụ nào hỗ trợ quá trình sáng chế”. USPTO nhấn mạnh AI chỉ là công cụ, có thể tạo ý tưởng nhưng không thể tự đứng tên nhà sáng chế. Thực chất, quyền sở hữu bằng sáng chế vẫn thuộc về những cá nhân thực sự đóng góp ý tưởng và định hướng sáng chế.
Cơ quan này cũng tái khẳng định quan điểm từ năm ngoái: AI không thể được công nhận là nhà sáng chế theo luật sáng chế của Hoa Kỳ. Một tiêu chuẩn pháp lý duy nhất sẽ áp dụng cho mọi sáng chế, bất kể có sử dụng AI hay không, bác bỏ cách tiếp cận trước đây liên quan đến tiêu chí đồng sáng chế.
Tiêu chí “đóng góp đáng kể” và vai trò của con người
Trước đó, vào tháng 2/2024, USPTO đã làm rõ nguyên tắc cấp bằng sáng chế cho sáng chế AI: sản phẩm do AI hỗ trợ vẫn có thể được cấp bằng nếu con người có “đóng góp đáng kể” trong quá trình sáng tạo. Các đóng góp này có thể bao gồm việc xây dựng, tinh chỉnh yêu cầu đầu vào (prompt), thiết kế hoặc huấn luyện hệ thống AI để giải quyết vấn đề cụ thể. Ngược lại, nếu người sử dụng AI chỉ đưa ra vấn đề mà không can thiệp sáng tạo, họ sẽ không đủ điều kiện đứng tên sáng chế.
Giám đốc USPTO Kathi Vidal nhấn mạnh mục tiêu cân bằng: vừa khuyến khích sáng tạo của con người với các sáng chế hỗ trợ AI, vừa tránh tạo rào cản cho đổi mới trong tương lai. Việc sử dụng AI không tự động tước quyền sáng chế của con người, nhưng tất cả các nhà sáng chế phải thực sự đóng góp vào ý tưởng và quá trình phát triển.
Hướng tiếp cận tại Việt Nam
Tương tự, Việt Nam cũng đang xem xét và cho ý kiến về dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo và Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, khẳng định rằng AI không phải là chủ thể quyền sở hữu trí tuệ. Sản phẩm do AI tự động tạo ra, không có sự tham gia của con người, sẽ không được bảo hộ bản quyền hay sáng chế.
Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh trong phiên thảo luận ngày 24/11: những sản phẩm AI tạo ra mà con người tham gia định hướng, chỉnh sửa hoặc lựa chọn kết quả sẽ được công nhận quyền tác giả hoặc nhà sáng chế, nhưng cần đảm bảo không xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của người khác.
Như vậy, cả ở Hoa Kỳ và Việt Nam, AI được coi là công cụ hỗ trợ, và việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ vẫn đặt con người vào trung tâm. Quy định này không chỉ bảo vệ quyền lợi sáng tạo mà còn định hướng việc ứng dụng AI trong nghiên cứu và phát triển một cách minh bạch, bền vững.
AI chỉ thực sự hữu ích khi được con người sử dụng một cách sáng tạo, và cách ứng xử với trí tuệ nhân tạo nên phản ánh cách chúng ta tôn trọng trí tuệ con người.
