Từ hơn một thế kỷ qua, chuột Mickey luôn được xem là biểu tượng văn hóa gắn liền với tên tuổi Disney. Dù phiên bản nhân vật trong phim Steamboat Willie (1928) đã bước vào phạm vi công cộng từ năm 2024, hành trình bảo hộ pháp lý cho hình tượng này vẫn chưa kết thúc. Mới đây, Disney tiếp tục tránh được một phán quyết bất lợi liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ đối với Mickey – dù thắng lợi không đến từ một bản án rõ ràng, mà từ việc né được một quyết định tư pháp có tính xác định.
Lịch sử vận động hành lang và những khoảng trống pháp lý mới
Khi Steamboat Willie ra mắt, thời hạn bảo hộ quyền tác giả tại Mỹ chỉ kéo dài 56 năm. Để tránh việc Mickey sớm rơi vào công cộng, Disney đã hai lần vận động Quốc hội Mỹ kéo dài thời hạn bảo hộ – lần thứ nhất vào năm 1984 và lần tiếp theo vào năm 1998. Dù vậy, năm 2024 vẫn đánh dấu thời điểm tác phẩm gốc chính thức hết hạn bản quyền.
Để tiếp tục bảo vệ nhân vật chủ lực, Disney chuyển hướng sang hệ thống nhãn hiệu, vốn cho phép giới hạn việc sử dụng Mickey trong hoạt động thương mại. Chính điều này đã dẫn đến va chạm pháp lý giữa Disney và Morgan & Morgan – một hãng luật tại Florida – sau khi hãng này chuẩn bị một quảng cáo có hình ảnh Mickey.
Vụ việc với Morgan & Morgan: Khi bản quyền hết hạn nhưng nhãn hiệu vẫn còn hiệu lực
Morgan & Morgan tìm kiếm sự đảm bảo từ Disney rằng quảng cáo của họ sẽ không bị kiện vì xâm phạm nhãn hiệu. Không nhận được phản hồi rõ ràng, họ đệ đơn lên tòa để xin phán quyết xác nhận. Quảng cáo này mô phỏng phong cách đen – trắng của Steamboat Willie, kể lại tình huống Minnie tìm đến luật sư sau khi thuyền của Mickey va vào xe của cô. Để tránh mọi hiểu nhầm, video còn có nhiều tuyên bố khẳng định không liên quan đến Disney. Tuy vậy, hãng luật vẫn muốn có sự xác nhận chắn chắn từ tòa.
Tuy quyền tác giả Steamboat Willie đã hết hiệu lực, nhãn hiệu Mickey Mouse vẫn mang lại một lớp bảo vệ khác. Luật nhãn hiệu tập trung vào khả năng gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng. Trường hợp các tác phẩm parodies như bộ phim kinh dị “Screamboat” – vốn tái hiện Mickey theo phong cách kinh dị – thường ít khi gây hiểu nhầm vì khán giả khó mà nghĩ rằng đó là sản phẩm Disney. Nhưng liệu quảng cáo của Morgan & Morgan có tạo cảm giác liên hệ đến Disney hay không lại là câu hỏi cần tòa án trả lời.
Chiến thắng của Disney bằng cách né phán quyết
Chỉ chưa đầy hai tháng sau khi nộp đơn, Morgan & Morgan bất ngờ rút đơn kiện. Điều này đồng nghĩa rằng không có phán quyết nào được đưa ra, và giới pháp lý vẫn chưa có câu trả lời chính thức về phạm vi bảo hộ của Disney đối với Mickey trong bối cảnh quyền tác giả đã hết hạn.
Đáng lưu ý, trước đó không lâu Disney đã kiện một công ty bán trang sức có hình Mickey vì tạo ấn tượng rằng sản phẩm đến từ Disney – một hành vi rất khác với cách Morgan & Morgan thể hiện, vốn đã cố gắng loại bỏ mọi khả năng gây nhầm lẫn.
Không ai biết liệu giữa hai bên có thỏa thuận ngầm nào hay không, bởi những dàn xếp như vậy thường được giữ kín. Cũng có thể hãng luật nhận thấy rằng việc theo đuổi tranh tụng chỉ để phát hành một quảng cáo không còn đáng công sức.
Một ngày nữa Mickey vẫn được “che chở”
Dù chưa có câu trả lời dứt khoát cho vấn đề: “Disney có thể dựa vào nhãn hiệu để bảo vệ nhân vật mà bản quyền đã hết hạn hay không?”, kết quả lần này cho thấy một điều: Mickey Mouse, ít nhất là trong vai trò tài sản thương hiệu, vẫn đang tiếp tục được Disney bảo vệ hiệu quả – kể cả khi chưa có phán quyết cuối cùng nào xác định giới hạn thực sự của quyền sở hữu trí tuệ đối với nhân vật này.
